TRAFİK KAZALARINDA DEĞER KAYBI VE İKAME ARAÇ BEDELİ SORUMLULUĞU: SİGORTA, SÜRÜCÜ VE MALİK AÇISINDAN HUKUKİ DEĞERLENDİRME
TRAFİK KAZALARINDA DEĞER KAYBI VE İKAME ARAÇ BEDELİ SORUMLULUĞU: SİGORTA, SÜRÜCÜ VE MALİK AÇISINDAN HUKUKİ DEĞERLENDİRME
YASAL ÇERÇEVE
Trafik kazaları sonucunda meydana gelen maddi zararların tazmini, Türk hukuk sisteminde Karayolları Trafik Kanunu (KTK) ve Türk Borçlar Kanunu (TBK) başta olmak üzere ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde düzenlenmektedir. Bu kapsamda, zarar görenin uğradığı değer kaybı ve ikame araç bedeli gibi zararların kimler tarafından ve hangi sınırlar dahilinde karşılanacağı önem arz etmektedir.
Karayolları Trafik Kanunu (KTK) Hükümleri
KTK, motorlu araçların işletilmesinden doğan sorumlulukları düzenleyen temel kanundur. Kanunun 85. maddesi, motorlu araç işletenin hukuki sorumluluğunu belirler:
Madde 85 – (Değişik birinci fıkra: 17/10/1996-4199/28 md.) Bir motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına yahut bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa, motorlu aracın bir teşebbüsün unvanı veya işletme adı altında veya bu teşebbüs tarafından kesilen biletle işletilmesi halinde, motorlu aracın işleteni ve bağlı olduğu teşebbüsün sahibi, doğan zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu olurlar.
Bu maddeye göre, motorlu aracın işletilmesi sonucunda bir kimsenin ölümüne, yaralanmasına veya bir şeyin zarara uğramasına sebep olunursa, motorlu aracın işleteni ve bağlı olduğu teşebbüsün sahibi, doğan zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu olurlar. Ayrıca, işleten ve araç işleticisi teşebbüsün sahibi, aracın sürücüsünün veya aracın kullanılmasına katılan yardımcı kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur.
KTK'nın 91. maddesi ise zorunlu mali sorumluluk sigortasını düzenler:
Madde 91 – (Değişik: 17/10/1996 – 4149/33 md.) İşletenlerin, bu Kanunun 85 inci maddesinin birinci fıkrasına göre olan sorumluluklarının karşılanmasını sağlamak üzere mali sorumluluk sigortası yaptırmaları zorunludur.
Bu madde, işletenlerin KTK'nın 85. maddesindeki sorumluluklarını karşılamak üzere mali sorumluluk sigortası yaptırmalarını zorunlu kılar. Bu sigorta, üçüncü kişilere verilen zararları belirli limitler dahilinde teminat altına alır.
KTK'nın 97. maddesi ise zarar görenin sigorta kuruluşuna başvuru zorunluluğunu düzenler:
Madde 97 – (Değişik: 14/4/2016-6704/5 md.) Zarar görenin, zorunlu mali sorumluluk sigortasında öngörülen sınırlar içinde dava yoluna gitmeden önce ilgili sigorta kuruluşuna yazılı başvuruda bulunması gerekir. Sigorta kuruluşunun başvuru tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde başvuruyu yazılı olarak cevaplamaması veya verilen cevabın talebi karşılamadığına ilişkin uyuşmazlık olması hâlinde, zarar gören dava açabilir veya 5684 sayılı Kanun çerçevesinde tahkime başvurabilir. Sağlık hizmet bedellerinin ödenmesi:
Bu maddeye göre, zarar görenin dava açmadan önce sigorta şirketine yazılı başvuruda bulunması zorunludur.
Türk Borçlar Kanunu (TBK) Hükümleri
TBK, haksız fiillerden doğan sorumlulukları genel olarak düzenler. KTK'da özel hüküm bulunmayan hallerde TBK hükümleri uygulanır.
Genel olarak MADDE 49- Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de, bu zararı gidermekle yükümlüdür.
TBK madde 49, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verenin bu zararı gidermekle yükümlü olduğunu belirtir. Bu genel hüküm, trafik kazalarında oluşan zararların tazmininde de uygulama alanı bulur.
Zararın ve kusurun ispatı MADDE 50- Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır. Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak, zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler. III. Tazminat 1.
TBK madde 50, zarar görenin zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altında olduğunu ifade eder.
TRAFİK KAZALARINDA SORUMLULUK
Trafik kazalarında oluşan zararlardan birden fazla kişi sorumlu olabilir. Bu sorumluluklar, KTK ve TBK hükümleri çerçevesinde belirlenir.
1-Araç Sürücüsünün Sorumluluğu
Araç sürücüsü, kusurlu hareketiyle kazaya sebebiyet vermesi halinde, TBK madde 49 uyarınca haksız fiil sorumluluğu gereği doğan zarardan sorumludur. KTK madde 85/son fıkrası uyarınca, işleten de sürücünün kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur.
2-Araç Malikinin (İşletenin) Sorumluluğu
KTK madde 85 uyarınca, motorlu aracın işleteni, aracın işletilmesi sırasında meydana gelen zararlardan kusursuz sorumluluk ilkesi gereği sorumludur. İşleten, kendisinin veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilerin kusuru bulunmaksızın ve araçtaki bir bozukluk kazayı etkilemiş olmaksızın, kazanın bir mücbir sebepten veya zarar görenin veya bir üçüncü kişinin ağır kusurundan ileri geldiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulabilir (KTK madde 86).
Madde 86 :(Değişik: 17/10/1996-4199/29 md.) İşleten veya araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibi, kendisinin veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilerin kusuru bulunmaksızın ve araçtaki bir bozukluk kazayı etkilemiş olmaksızın, kazanın bir mücbir sebepten veya zarar görenin veya bir üçüncü kişinin ağır kusurundan ileri geldiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur. Sorumluluktan kurtulamayan işleten veya araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibi, kazanın oluşunda zarar görenin kusurunun bulunduğunu ispat ederse, hakim, durum ve şartlara göre tazminat miktarını indirebilir. Genel hükümlerin uygulanması:
3-Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortacısının Sorumluluğu
Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası (Trafik Sigortası), KTK madde 91 gereği zorunlu bir sigorta türüdür. Sigorta şirketi, sigortaladığı aracın işletilmesi sırasında üçüncü kişilere verilen zararları, poliçede belirtilen teminat limitleri dahilinde ve sigortalının kusuru oranında karşılamakla yükümlüdür.
T.C. İSTANBUL 6. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ Buna göre, sigorta şirketleri sigortalısının kusuru oranında ve poliçe limiti dahilinde zarar miktarından sorumludur. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 91/3. maddesinde, “işletenlerin, bu kanunun 85/1 maddesine göre olan sorumluluklarının karşılanmasını sağlamak üzere mali sorumluluk sigortası yaptırmaları zorunludur”, aynı yasanın 85/1 maddesinde, “bir motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne veya yararlanmasına yahut bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa, araç işletenin bu zarardan sorumlu olacağı”, hükümlerine yer verilmiş, Karayolları Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartlarının A-3. maddesinde de, “sigortacı bu poliçede tanımlanan motorlu aracın işletilmesi sırasında bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına veya bir şeyin zarara uğramasına sebebiyet vermesinden dolayı sayılı Karayolları Trafik Kanunu’na göre işletene düşen hukuki sorumluluğu, zorunlu sigorta limitlerine kadar temin eder” şeklinde ifade edilmiştir
Sigorta şirketinin sorumluluğu, sigortalı araç sürücüsünün kusuru oranında ve poliçe limitiyle sınırlıdır. İşletene hukuken yükletilemeyen zarardan, onun sorumluluğunu teminat altına alan sigortacının sorumlu tutulması mümkün değildir.
T.C. GAZİANTEP BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 17. HUKUK DAİRESİ Bu sebepledir ki, sigorta şirketinin sorumluluğu, sigortalı araç sürücüsünün kusuru oranında ve poliçe limitiyle sınırlıdır Zira, kanunun emredici hükmü gereği yaptırılan zorunlu trafik sigortalarında sigortacı, işletene düşen hukuki sorumluluğu teminat altına aldığına göre, ancak işletenin sorumlu olduğu oranda zarardan sorumlu olacaktır İşletene hukuken yükletilemeyen zarardan, onun sorumluluğunu teminat altına alan sigortacının sorumlu tutulması da mümkün değildir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 3. maddesi (BK.'nun 3. maddesi) gereğince; hukuk hakimi, ceza mahkemesince belirlenmiş ve kesinleşmiş olan maddi olgu ile bağlı ise de; kusurun bulunup bulunmadığı ve oranına ilişkin ceza mahkemesi kararı ile bağlı olmadığı gibi, kusura ilişkin saptamaya dayanan beraat kararı ile de bağlı değildir
A-DEĞER KAYBI SORUMLULUĞU
Değer kaybı, trafik kazası sonucu hasarlanan bir aracın onarılmasından sonraki değeri ile hiç hasarlanmamış haldeki değeri arasındaki fark olarak tanımlanır. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, değer kaybı gerçek zarar kalemleri arasında sayılmakta ve trafik sigortacısı da bu değer azalmasından sorumludur.
T.C. ANKARA 7. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2020/578 K. 2021/753 Trafik sigortası kural olarak üçüncü kişilere verilen gerçek zararı sigorta limiti dahilinde ve sigortalının kusuru oranında teminat altına alır Yerleşik Yargıtay uygulamasına göre, davacıya ait aracın tamir süresince çalışamaması nedeni ile oluşan kazanç kaybı, trafik sigortası teminatı dışında kalır Ancak meydana gelen kaza nedeni ile araçta değişen parçalar veya yapılan onarım nedeni ile meydana gelen değer kaybı gerçek zarar kalemleri arasında sayılır Yargıtay yerleşik uygulamasına göre, araçta meydana gelen değer kaybı gerçek zarar kalemleri arasında bulunmakta olup, trafik sigortacısı meydana gelen değer azalmasından sorumludur (17 HD 01/04/2010, 2009/9892 E, 2010/3124 K; 17 HD 05/04/2010, 2009/9892 E, 2010/3124 K,)
Değer kaybı belirlenirken, aracın markası, yaşı, modeli, hasar gördüğü kısımları, kaza tarihinden önceki ikinci el satış değeri ile tamir edildikten sonraki ikinci el satış değeri arasındaki fark göz önüne alınır.
T.C. ANTALYA 4. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ KTK'nın 3. maddesi uyarınca rizikonun gerçekleştiği tarihte sigortaya konu motorlu aracın cinsine göre asgari tutarı belirlenen tarifedeki limitler uyarınca sınırlı sorumludur Somut olayda; kaza tarihinde yürürlükte bulunan ZMMS poliçe limiti "maddi araç başına" ...-TL olup, sigorta şirketi oluşan zarardan ancak bu miktara kadar sorumludur. i-Değer kaybı zararı yönünden: Trafik kazalarından kaynaklı araç değer kayıplarına ilişkin tazminat kapsamının ne olduğu konusunda TBK'daki genel hükümlerde bir açıklık yoktur Bu konuda, Yargıtay'ın müstakar hale gelmiş içtihatları bulunmakta olup, yüksek yargı kararlarında değer kaybı, aracın trafik kazası sonucu hasarlanıp onarılmasından sonraki değeri ile hiç hasarlanmamış haldeki değeri arasındaki fark olarak tanımlanmakta ve araçtaki değer kaybı belirlenirken, aracın markası, yaşı, modeli ve hasar gördüğü kısımları dikkate alınarak aracın kaza tarihinden önceki 2. el satış değerinin tespiti ile aracın tamir edildikten sonra 2. el satış değerinin tespiti ve arasındaki farkın göz önüne alınması gerektiği yerleşik hale gelmiştir Nitekim, Yargıtay 4. HD.nin 25.03.2022 tarih ve 21252/5913 sayılı kanun yararına bozma ilamında da, değer kaybının, işaret edilen bu esaslar dahilinde yapılacak inceleme ile belirlenmesi gerektiği yönünde içtihatta bulunulmuştur.Buradan hareketle; değer kaybının, objektif değer kaybı esasına göre belirlenmesi gerektiği değerlendirilmiş, davacıya ait aracın kaza tarihindeki 2. el piyasa değeri ile kazadan sonraki 2. el piyasa değeri arasındaki farkın, yani (...-TL - ...-TL)...-TL'nin, davacının gerçek zararı olduğu, davalı zorunlu sigorta şirketi tarafından davacı tarafa ...-TL tazminat ödemesi yaptığı, böylece davacının ... TL bakiye değer kaybı zararının kaldığı görülmüştür
B-İKAME ARAÇ BEDELİ SORUMLULUĞU
İkame araç bedeli, kaza yapan aracın tamirde kaldığı süre boyunca kullanılamaması nedeniyle zarar görenin başka bir araç kiralamak zorunda kalmasından doğan zarardır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre, aracın tamir süresince çalışamaması nedeniyle oluşan kazanç kaybı veya ikame araç bedeli, trafik sigortası teminatı dışında kalır.
T.C. ANKARA 7. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2021/564 K. 2022/650 Dava, davalıların sürücüsü ve trafik sigortacısı olduğu aracın neden olduğu kazada davacıya ait aracın hasar görmesi nedeni ile değer kaybı ve araç mahrumiyet bedeli istemine ilişkindir Davalıya ait ... plakalı aracın, davalı ... Sigorta A.Ş. tarafından kaza tarihini de kapsayacak şekilde 02/07/2020-2021 tarihleri arasında, 104077903 poliçe numarası ile sigortalı olduğu, sigortalının ... İnş. Malz. San Tic A.Ş olduğu anlaşılmıştır Trafik sigortası kural olarak üçüncü kişilere verilen gerçek zararı sigorta limiti dahilinde ve sigortalının kusuru oranında teminat altına alır Yerleşik Yargıtay uygulamasına göre, davacıya ait aracın tamir süresince çalışamaması nedeni ile oluşan kazanç kaybı, trafik sigortası teminatı dışında kalır Ancak meydana gelen kaza nedeni ile araçta değişen parçalar veya yapılan onarım nedeni ile meydana gelen değer kaybı gerçek zarar kalemleri arasında sayılır Yargıtay yerleşik uygulamasına göre, araçta meydana gelen değer kaybı gerçek zarar kalemleri arasında bulunmakta olup, trafik sigortacısı meydana gelen değer azalmasından sorumludur.(17 HD 01/04/2010, 2009/9892 E, 2010/3124 K; 17 HD 05/04/2010, 2009/9892 E, 2010/3124 K,)
Bu durumda, ikame araç bedeli talepleri doğrudan kusurlu sürücüye veya araç malikine yöneltilmelidir.
ZAMANAŞIMI
Motorlu araç kazalarından doğan maddi zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her halde kaza gününden başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar (KTK madde 109, TBK madde 72).
Madde 109 : Motorlu araç kazalarından doğan maddi zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin, zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve herhalde, kaza gününden başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar. Dava, cezayı gerektiren bir fiilden doğar ve ceza kanunu bu fiil için daha uzun bir zaman aşımı süresi öngörmüş bulunursa, bu süre, maddi tazminat talepleri için de geçerlidir. Zamanaşımı, tazminat yükümlüsüne karşı kesilirse, sigortacıya karşı da kesilmiş olur. Sigortacı bakımından kesilen zamanaşımı, tazminat yükümlüsü bakımından da kesilmiş sayılır. Motorlu araç kazalarında tazminat yükümlülerinin birbirlerine karşı rücu hakları, kendi yükümlülüklerini tam olarak yerine getirdikleri ve rücu edilecek kimseyi öğrendikleri günden başlayarak iki yılda zamanaşımına uğrar. Diğer hususlarda, genel hükümler uygulanır. Görevli ve Yetkili Mahkeme:
Kural Madde 72 : Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır. Haksız fiil dolayısıyla zarar gören bakımından bir borç doğmuşsa zarar gören, haksız fiilden doğan tazminat istemi zamanaşımına uğramış olsa bile, her zaman bu borcu ifadan kaçınabilir. II. Rücu isteminde
Dava, cezayı gerektiren bir fiilden doğar ve ceza kanunu bu fiil için daha uzun bir zamanaşımı süresi öngörmüş bulunursa, bu süre maddi tazminat talepleri için de geçerlidir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
KTK madde 110 uyarınca, motorlu araç kazalarından dolayı hukuki sorumluluğa ilişkin davalar, sigortacının şubesinin veya sigorta sözleşmesini yapan acentenin bulunduğu yer mahkemelerinden birinde açılabileceği gibi kazanın vuku bulduğu yer mahkemesinde de açılabilir.
Madde 110 :(Değişik: 11/1/2011-6099/14 md.) İşleteni veya sahibi Devlet ve diğer kamu kuruluşları olan araçların sebebiyet verdiği zararlara ilişkin olanları dâhil, bu Kanundan doğan sorumluluk davaları, adli yargıda görülür. Zarar görenin kamu görevlisi olması, bu fıkra hükmünün uygulanmasını önlemez. Hemzemin geçitte meydana gelen tren-trafik kazalarında da bu Kanun hükümleri uygulanır. Motorlu araç kazalarından dolayı hukuki sorumluluğa ilişkin davalar, sigortacının şubesinin veya sigorta sözleşmesini yapan acentenin bulunduğu yer mahkemelerinden birinde açılabileceği gibi kazanın vuku bulduğu yer mahkemesinde de açılabilir.
SONUÇ / ÖZET
Trafik kazalarında değer kaybı ve ikame araç bedeli sorumluluğu, KTK ve TBK hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. Araç sürücüsü, kusuru oranında haksız fiil sorumluluğu gereği zarardan sorumludur. Araç maliki (işleten) ise kusursuz sorumluluk ilkesi gereği zarardan sorumludur ve sürücünün kusurundan kendi kusuru gibi mesuldür. Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortacısı, sigortalının kusuru oranında ve poliçe limitleri dahilinde değer kaybı zararından sorumludur. Ancak, ikame araç bedeli genellikle trafik sigortası teminatı dışında kalmakta olup, bu zarar kaleminin kusurlu sürücü veya araç malikinden talep edilmesi gerekmektedir. Zarar görenin dava açmadan önce sigorta şirketine yazılı başvuruda bulunması yasal bir zorunluluktur.
Kaynakça
• KARAYOLLARI TRAFİK KANUNU Madde 85 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=2918&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• KARAYOLLARI TRAFİK KANUNU Madde 86 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=2918&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• KARAYOLLARI TRAFİK KANUNU Madde 91 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=2918&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• KARAYOLLARI TRAFİK KANUNU Madde 97 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=2918&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• KARAYOLLARI TRAFİK KANUNU Madde 109 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=2918&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• KARAYOLLARI TRAFİK KANUNU Madde 110 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=2918&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• TÜRK BORÇLAR KANUNU Madde 49 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=6098&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• TÜRK BORÇLAR KANUNU Madde 50 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=6098&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• TÜRK BORÇLAR KANUNU Madde 72 https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=6098&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5
• T.C. ANTALYA 4. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ
• T.C. DİYARBAKIR ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ
• T.C. ANKARA 7. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2020/578 K. 2021/753
• T.C. İSTANBUL 6. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ
• T.C. GAZİANTEP BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 17. HUKUK DAİRESİ
• T.C. ANKARA 7. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2021/564 K. 2022/650
• T.C. İSTANBUL 11. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ
• T.C. İSTANBUL 2. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ
• T.C. SAMSUN ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2022/629 K. 2023/696
• T.C. İZMİR BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 11. HUKUK DAİRESİ
• T.C. ANKARA 12. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2022/303 K. 2023/377
• T.C. ... 2. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2022/346 K. 2023/1004
• 10. Hukuk Dairesi 2014/27513 E. , 2015/4813 K.
Bu makale Samsun Barosu Avukatlarından Avukat Yunus GÜN tarafından kaleme alınmıştır.İnternet sitemizde yayınlanan tüm makalelerin yayın ve telif hakkı Rönesans Avukatlık & Arabuluculuk Bürosuna ait olup kaynak göstermek suretiyle kullanabilirsiniz. Sizde hukuk camiasına katkınızın olmasını arzu eder iseniz yazdığınız makalelerinizi info@ronesanshukuksamsun.com adresine mail atabilirsiniz.
